Literackie notatki o kompozycji

Bolesław Prus

978-83-7453-886-2 :: Oprawa: miękka :: wydanie z: 2010-03-01

„Literackie notatki o kompozycji”, Bolesław Prus, Opis / Nota wydawcy / Synopsis

Pierwsze w Polsce tak szerokie wydanie notatek, powstałych na przestrzeni blisko dwudziestu lat, które prawdopodobnie miały wejść do planowanej przez pisarza „naukowo opracowanej teorii twórczości literackiej”. Praca ta – będąca połączeniem silva rerum z zalążkiem podręcznika stylu i kompozycji – stanowi niejako klucz do warsztatu prozatorskiego Bolesława Prusa. Jest prócz tego niedocenioną kopalnią wiedzy o jego poglądach estetycznych i filozoficznych, jak również rzadkim dokumentem znajomości dyscyplin naukowych, z socjologią i psychologią na czele.

Fragment wstępu:
„Silva rerum” Bolesława Prusa
Powstawanie notatek Prusa na temat kompozycji i ich znaczenie
Wszyscy prusolodzy doskonale znają wypowiedź broniącego się w swym Słówku o krytyce pozytywnej przed atakami Aleksandra Świętochowskiego autora Lalki, który opisuje, jak zaczęły powstawać jego poważniejsze przemyślenia na tematy literackie, gdy – zdawszy sobie sprawę z braków swej wczesnej twórczości – poszukiwał „prawideł” pisania w podręcznikach i… ich nie znalazł:
„Wówczas, zdesperowany, wziąłem się sam do rozstrzygnięcia kwestii: «Czy twórczość literacką można ująć w jakieś ogólne prawidła?» Po kilku latach spostrzeżeń i rozmyślań kwestia zaczęła mi się rozjaśniać, a już w sierpniu r. 1886 porobiłem pierwsze notatki. Dziś samych twierdzeń, wniosków i zagadnień z tej dziedziny mam przeszło 80 arkuszy, niektóre części metody wypróbowałem praktycznie i jeżeli mi Bóg pozwoli, mam nadzieję wydać naukowo opracowaną teorię twórczości literackiej. Przypuszczam, że znajdą się w niej rzeczy dość nowe”1.
Notatki owe, powstające w latach 1886–1889 i kontynuowane później (zachowały się zeszyty z lat 1896–1898 oraz notesy z lat 1898–1904…; ważnym elementem tytułów tych notatek jest umieszczany przez Prusa w ich pierwszym czy kolejnym członie wyraz „kompozycja”2), nigdy nie zostały ogłoszone – jak również dobrze wiadomo badaczom – za życia pisarza, w całości także nigdy ich nie opublikowano. Nieukończona praca na temat owych „prawideł” twórczości literackiej pozostała więc w postaci rozmaitych nieuporządkowanych uwag, „twierdzeń, wniosków i zagadnień z tej dziedziny”, znajdujących się między innymi rozważaniami, dotyczącymi kompozycji – jak nam się dziś wydaje – o wiele bardziej pośrednio, czyli zajmujących się zarówno logiką, jak filozofią, socjologią czy psychologią.
Praca ta stanowi jednak przecież ciągle jeszcze mało znaną i nadal niedocenioną kopalnię wiedzy o poglądach estetycznych Prusa i odkrytych przez niego bądź powtórzonych za innymi „prawidłach” twórczości literackiej, a także o jego ujęciach filozoficznych, wiedzy na temat socjologii i psychologii. Nic więc dziwnego, że jej fragmenty bywają dość często cytowane – zwłaszcza za przedrukowującym je stosunkowo dość obszernie zbiorem 700 lat myśli polskiej3, ale także za pracami Stefana Melkowskiego4 czy innych badaczy estetyki i twórczości Prusa na czele z Zygmuntem Szweykowskim5, za wyborem dokonanym przez Piotra Lehra-Spławińskiego6, rzadziej – bezpośrednio z mikrofilmu czy z oryginału.

1 B. Prus, Słówko o krytyce pozytywnej. (Poemat realistyczny w 6 pieśniach). „Kurier Codzienny” 1890, nr 308–316. Cyt. za: B. Prus, Studia literackie, artystyczne i polemiki. W tegoż: Pisma. Pod red. Z. Szweykowskiego. T. XXIX. Warszawa 1950, s. 197. Zachowane w Bibliotece Publicznej m.st. Warszawy Notatki o kompozycji Prusa z lat 1886–1889 (sygn. 144 II) zawierają jednak tylko sześćdziesiąt dwa arkusze i możliwe, że w roku 1890 nie było ich więcej.
2 Znajdują się one w Dziale Rękopisów Biblioteki m.st. Warszawy pod sygnaturą 145 II i 146 II. W latach 1901–1912 powstało ponadto piętnaście kolejnych notatników pisarza, mających pod wieloma względami podobny charakter, ale już niezawierających w tytule słowa „kompozycja”, którymi się tutaj bezpośrednio nie zajmuję.
3 700 lat myśli polskiej. Filozofia i myśl społeczna w latach 1865–1895. Cz. I. Wybór, oprac. i przyp. A. Hochfeldowa, B. Skarga. Warszawa 1980.
4 S. Melkowski, Poglądy estetyczne i działalność krytycznoliteracka Bolesława Prusa. Warszawa 1963.
5 Z. Szweykowski, Twórczość Bolesława Prusa. Poznań 1947 i 1972.
6 P. Lehr-Spławiński, Bolesław Prus. 1847–1912. W zbiorze: Polskie koncepcje Teoretycznoliterackie XIX w. Antologia. Pod red. E. Czaplejewicza i K. Rutkowskiego. Warszawa 1980.